پائين آمد تا همان قوا بر بيشتر از قواى روحى دو نفر كافر نمىچربيد يعنى قواى روحى مؤمنين متوسط الحال به نسبت هشتاد در صد كاهش يافت ، و بيست مؤمن در برابر دويست كافر كه در آيه اولى اعتبار شده بود در آيه دومى مبدل شد به صد مؤمن در برابر دويست كافر . و صد نفر در برابر هزار نفر آيه اولى در آيه دومى مبدل شد به هزار در برابر دو هزار . بحث دقيق در عواملى كه بر حسب احوال جارى در مجتمعات بشرى در نفوس انسانها صفات اخلاقى مختلفى ايجاد مىكند نيز آدمى را به اين معنا راهنمايى مىنمايد ، براى اينكه هر جامعه خانوادگى و حزبى كه به منظور غرضى از اغراض زندگى مادى و يا دينى تشكيل مىيابد ، در اول تشكيل و ابتداى انعقاد به موانع و گرفتاريهايى كه از هر سو اساس آن را تهديد به انهدام مىكند برمىخورد و در نتيجه قواى دفاعيش بيدار گشته و آماده مىشود تا در راه رسيدن به هدفى كه به نظرش مشروع است پيكار كند ، يعنى آن نفسانيات كه انسان را وادار به تحذر از ناملايمات و بذل جان و مال در اين راه مىكند در وى بيدار مىشود . و همچنين به پيكار خود ادامه داده و شب و روز جان و مال خود را در اين راه صرف مىكند ، و باز تجديد قوا نموده پيش مىرود تا آنجا كه براى خود تا اندازه اى استقلال در زندگى فراهم سازد ، و تا حدى محيط را مساعد نموده و جمعيتش فزونى يافته آسايش و آرامش پيدا مىكند ، و شروع مىكند به عياشى و استفاده از فوايد كوششهايش ، در اين هنگام است كه آن قواى روحى كه در همه اعضاء گسترده است و اعضاء را وادار بكوشش و عمل مىكرده آرام گشته رو به سستى مىگذارد . علاوه ، جامعه هر قدر هم افرادش اندك باشند در مساله ايمان و خصوصيات روحى و صفات پسنديده اخلاقى خالى از اختلافات نيستند . بالآخره افرادش در اين باره اختلاف دارند كه يكى قوى است و يكى ضعيف و قهرا هر چه افراد اجتماع بيشتر باشند افراد سست ايمان و بيماردلان و منافقان نيز بيشتر مىشوند ، و كفه ميزان اين طبقه سنگينتر و كفه افراد برجسته سبكتر مىشود . و در اين مطلب فرقى ميان جمعيتهاى دينى و احزاب دنيوى نيست . آرى ، سنت طبيعيى كه در نظام انسانى جريان دارد بر همه اجتماعات يكسان جارى مىشود ، تجربه قطعى نيز ثابت كرده كه افرادى كه به خاطر غرض مهمى ائتلاف مىكنند هر قدر عده شان كمتر باشد در مقابل رقبا و مزاحمينشان قوىتر مىباشند و هر قدر گرفتارى و فتنه هايشان بيشتر باشد نشاطشان در كار و كوشش بيشتر و كار و كوشششان در اثر سريعتر و تيزتر است . بر عكس هر چه افرادشان بيشتر و رقبا و موانع رسيدن به مقاصدشان كمتر باشد افرادش خمودتر و خواب آلودتر و